درمان هدفمند سرطان پانکراس
درمانهای هدفمند بر روی مولکولها یا مسیرهای خاصی تمرکز دارند که رشد سرطان را هدایت میکنند و یک رویکرد شخصیسازیشده ارائه میدهند. اگرچه سرطان پانکراس به دلیل پیچیدگی ژنتیکی بالا و محیط متراکم تومور، همواره درمان با داروهای هدفمند را چالشبرانگیز کرده است، پیشرفتهای اخیر امیدهای تازهای را فراهم کرده است.
۱. اهداف مولکولی کلیدی در سرطان پانکراس
آدنوکارسینوم مجرایی پانکراس (PDAC)، شایعترین نوع، توسط جهشهای زیر ایجاد میشود:
- KRAS (حدود ۹۵٪): یک انکوژن “تنظیمکننده اصلی” با جهشهایی مانند (. (G12D, G12V
- TP53 (حدود ۵۰-۷۵٪): ژن سرکوبگر تومور.
- CDKN2A (حدود ۵۰٪): تنظیمکننده چرخه سلولی.
- SMAD4 (حدود ۳۰٪): درگیر در سیگنالدهی TGF-β.
- BRCA1/2 (حدود ۵-۱۰٪): ژنهای ترمیمکننده DNA در جهشهای ارثی یا سوماتیک.
- ادغامهای NTRK, HER2, FGFR وMET : نادر اما قابل اقدام.
۲. درمانهای هدفمند تأییدشده توسط FDA
الف. بازدارندههای PARP
- اولاپاریب (لینپارزا):
- تأییدیه: درمان نگهدارنده برای بیماران متاستاتیک با جهشهای BRCA1/2 که پس از شیمیدرمانی مبتنی بر پلاتین، پیشرفت نکردهاند.
- مکانیسم: آنزیمهای PARP را مهار میکند و از “کشندگی مصنوعی” در سلولهای با نقص BRCA استفاده مینماید.
- کارایی: در آزمایش POLO، اولاپاریب زندهمانی بدون پیشرفت (PFS) را نسبت به دارونما دوبرابر کرد(۷.۴ درمقابل ۳.۸ ماه).
ب. بازدارندههای EGFR
- ارلوتینیب (تارسوا):
- تأییدیه: ترکیب با جمسیتابین برای PDAC پیشرفته (با بهبود محدود زندهمانی).
- مکانیسم: سیگنالدهی EGFR را مهار میکند.
- محدودیتها: بهبود جزئی در زندهمانی (۶.۲۴ درمقابل ۵.۹۱ ماه با جمسیتابین تنها).
ج. بازدارندههای NTRK
- لاروترکتینیب (ویتراکوی) و انترکتینیب (روزلیترک):
- تأییدیه: برای تومورهای جامد با فیوژن NTRK (نادر در کمتر از ۱٪ PDAC).
- میزان پاسخ: حدود۷۵٪ در تومورهای NTRK+.
د. پمبرولیزوماب (کیترودا):
- تأییدیه: برای تومورهای با بیثباتی بالای ریزساتلایتها (MSI-H) یا نقص ترمیم ناهماهنگی (dMMR).
- کارایی: پاسخهای پایدار در حدود۳۰-۵۰٪ بیماران PDAC با MSI-H/dMMR.
۳. اهداف نوظهور و درمانهای تحقیقاتی
الف. درمانهای هدفمند KRAS
- سوتوراسیب (لوماکراس) و آداگراسیب (کرازاتی):
- هدفگیری جهشهای KRAS G12C (نادر در PDAC؛ شایعتر در سرطان ریه).
بازدارندههای KRAS G12D:
- MRTX1133 (پیشبالینی) و سایر بازدارندههای خاص G12D در حال توسعه.
- بازدارندههای مسیرKRAS :
- داروهای هدفگیرنده اثرگذاران پایین دستی مانند MEK (ترامتینیب) یا SHP2 (RMC-4630).
ب. بازدارندههای پاسخ به آسیب DNA (DDR)
- بازدارندههای ATR (مانند سرالاسرتیب):
- با بازدارندههای PARP در PDAC با جهش BRCA همکاری میکنند.
- بازدارندههای WEE1 (مانند آداوزرتیب):
- از آسیبپذیریهای چرخه سلولی در تومورهای با جهش TP53 استفاده میکنند.
ج. درمانهای هدفگیرنده استروما
- بازدارندههای هجوگ (مثلاً ویسمودژیب):
- هدفشان مختل کردن محیط تومور است (موفقیت محدود در آزمایشها).
- هیالورونیداز: (PEGPH20)
- هیالورونان استروما را تجزیه میکند تا رساندن دارو بهبود یابد )شکست در فاز(III.
د. ترکیبات ایمونوتراپی
- آگونیستهایCD40 :
- سلولهای دندریتیک را فعال میکنند تا پاسخهای T-cell تقویت شود (مثلاً سلیکرلماب + شیمیدرمانی).
- بازدارندههای PD-1/PD-L1 + درمان هدفمند:
- آزمایشها ترکیب پمبرولیزوماب با بازدارندههای PARP یا MEK .
ه. درمان هدفگیرنده Claudin 18.2
- زولبتوکسیماب:
- Claudin 18.2 را هدف میگیرد که در حدود۳۰٪ PDAC بیان میشود.
- آزمایشهای فاز III در جریان (SPOTLIGHT).
۴. آزمایش بیومارکرها و انتخاب بیماران
- آزمایش ژنتیک:
- همه بیماران PDAC باید آزمایش (BRCA1/2, PALB2) سندرم لینچ انجام دهند.
- پروفایلینگ تومور برای جهشهای سوماتیک پنلهای. (NGS)
- بیومارکرهای درمان هدفمند:
- BRCA1/2, PALB2, ادغامهای NTRK, MSI-H/dMMR, HER2, KRAS G12C.
۵. چالشهای درمان هدفمند
- پیچیدگی: اکثر جهشهای KRASمثلاً (G12D) هنوز قابل هدفگیری نیستند.
- ناهمگونی تومور: جهشهای سابکلونال کارایی درمان را کاهش میدهند.
- استروما متراکم: نفوذ دارو را محدود میکند.
- مکانیسمهای مقاومت : سیگنالدهی تطبیقی) مثلاً بازگشت (RAS/RAF/MEK.
6. جهتگیریهای آینده
- CRISPR و ویرایش ژن : مختل کردن KRAS انکوژنیک.
- واکسنهای نئوآنتیژن: واکسنهای شخصیسازیشده هدفگیرنده جهشهای تومور.
- مدلهای ارگانوئیدی: آزمایش حساسیت دارویی در کشتهای سهبعدی مشتق از بیمار.
7. نکات کلیدی
- بازدارندههای PARP استاندارد مراقبت برای PDAC با جهش BRCA1/2 هستند.
- بازدارندههای NTRK و پمبرولیزوماب برای زیرگروههای نادر مفیدند.
- بازدارندههای KRAS G12C در آزمایشهای اولیه امیدوارکنندهاند.
- آزمایش بیومارکرها برای شناسایی بیماران واجد شرایط حیاتی است.
- آزمایشهای بالینی برای دسترسی به درمانهای نوین ضروری باقی میمانند.
نتیجهگیری
درمان هدفمند در سرطان پانکراس، با پیشرفتهایی در مهار KRAS، هدفگیری DDR و ترکیبات ایمونوتراپی بهسرعت در حال تحول است. با وجود چالشها، درمان مبتنی بر بیومارکرها و مشارکت در آزمایشهای بالینی امید بهبود نتایج را افزایش میدهند. بیماران میبایست تحت آزمایشهای مولکولی جامع قرار گیرند و با متخصصان در مراکز پیشرفته مشورت کنند.