دکتر شاهرخ ایروانی

مختصری از سلیاک

اختلالات روده

 

بیماری سلیاک

بیماری سلیاک یک اختلال مزمن گوارشی است که در افراد مستعد از لحاظ ژنتیکی توسط مصرف پروتئین و گلوتن موجود در گندم، جو، چاودار حاصل می شود. اصطلاح سلیاک (پوچ و توخالی در یونان) که اشاره به اساس هضم دارد برای اولین بار توسط پزشک یونانی به نام آرتوس شرح داده شد. او سلیاک را به عنوان یک اختلال روده ای که با سوء جذب و اسهال همراه است معرفی کرد.

در سال ۱۹۴۰ یک متخصص اطفال هلندی به نام willem-karel dicke کشف کرد که بیماری سلیاک توسط مصرف پروتئین گلوتن موجود در غلات ایجاد می شود. بعدها مشخص شد که زاوئد انگشت مانند مخاط روده کوچک و پرزهای روده در افراد با بیماری سلیاک که گلوتن مصرف می کنند از بین رفته و حضور ندارد و این توضیح می دهد که چرا بیماران از سوء جذب رنج می برند. این بیماری با شیوع تقریباً ۱٪ یک وضعیت نسبتاً شایع در نظر گرفته می شود.

با حضور اتو آنتی بادی خاص ترانس گلوتامیناز ۲ (Anti-TG2) که خاص افراد سلیاکی می باشد قادر به تشخیص این بیماری هستیم. در بیماران مبتلا به سلیاک مصرف گلوتن موجب یک پاسخ التهابی مخاطی در روده می گردد که نهایتاً منجر به آسیب بافتی می گردد. ویژگی های بافت شناسی در بیماران سلیاکی عبارتند از افزایش لنفوسیت های داخل اپی تلیالی (IELs)، هایپرپلازی سلول های کریپت و آتروفی پرزهای روده. تظاهرات بالینی از سوء جذب های فاقد علامت تا سوء جذب های شدید ظهور پیدا می کند. تغییرات روده کوچک می‌تواند از مخاط طبیعی با افزایش لنفوسیتهای درون اپیتلیالی IEL  تا مخاط کاملاً مسطح را شامل شود. شناسایی طیف تغییرات بافتی در بیماری سلیاک، براساس طبقه بندی مارش که یک روش معتبر بین المللی است صورت می گیرد، بدین صورت که ضایعه اولیه یا مارش I توسط ساختار ریزپرزهای طبیعی ولی افزایش لنفوسیت‌های اپی‌تلیال دیده می‌شود (۲۵ لنفوسیت به ازای هر ۱۰۰ انتروسیت). مارش II  حالتی است که افزایش لنفوسیت‌های درون اپیتلیالی با هایپرتروفی کریپت همراه می‌شود. اکثر بیماران سلیاکی (۶۰-۵۰ درصد) در هنگام تشخیص در دسته مارش III قرار می‌گیرند که در آتروفی کامل ریزپرزها مشاهده می‌شود.

از طرفی بیماری سلیاک اثرات متفاوتی بر افراد مختلف می‌گذارد. ممکن است بیمار دچار علایم گوارشی یا درگیری سایر قسمت‌های بدن شود. برای مثال، ممکن است فردی دچار اسهال و دل درد شود، در حالیکه فرد دیگری ممکن است تحریک پذیر یا افسرده شود.

علائم بيماری سلياک 

اگر شما به بيماري سلياک مبتلا باشيد، ممکن است ناراحتی های گوارشي و يا ساير علائم ناشی از اين بيماري را داشته باشيد. مشکلات گوارشی معمولاً در کودکان شايع‌تر است و می تواند شامل موارد زير باشد.

نفخ يا احساس سيری و ورم شکم

اسهال

یبوست

گاز معده

حالت تهوع

مدفوع کمرنگ، بدبو و يا مدفوع چرب که روی آب غوطه‌ور می ‌ماند.

درد معده و شکم

استفراغ

در کودکان مبتلا به بيماری سلياک، ناتواني در جذب عناصر و مواد غذايی در طی دوره‌ای که در حال رشد و نمو فعال هستند، می تواند منجر به عوارض زير شود:

آسيب‌ديدگی دندان‌های دائمی کودک

بلوغ ديررس

کمبود رشد در کودکان خردسال

بی حوصلگي و احساس بی‌قراری و زودرنجی در کودک

کندی رشد و کوتاهی قد

کاهش وزن

در بزرگسالان احتمال بروز مشکلات گوارشی کمتر است. اما در عوض، ممکن است به يک يا چند مورد از علائم زير دچار شوند:

کم‌خونی

قرمز، صاف و براق شدن سطح زبان

درد استخوان‌ها و مفاصل

افسردگی و اضطراب

بيماری درماتيت هرپاتیفورم

سردرد

ناباروری يا سقط مکرر

اختلال در قاعدگی (حذف عادت ماهيانه)

مشکلات دهانی از آفت يا خشکی دهان

سرگيجه

بی حسی و خواب رفتن دست و پا

خستگی شديد

ضعف و شکستگی استخوان‌ها

افراد بزرگسالی که به ناراحتی های گوارشی ناشی از بيماری سلياک دچار ميشوند، ممکن است علائم زير را داشته باشند:

درد و نفخ شکم

انسداد روده‌ای

خستگی و بيحالی که مدت زيادی طول ميکشد.

زخم معده يا لايه آستر مخاطی روده‌ها

همچنين بيماری سلياک ميتواند باعث بروز يک واکنش خودايمنی شود که طی آن، سيستم ايمنی يا سيستم دفاعی طبيعی بدن به سلول‌های سالم در بدن بيمار حمله ميکند.

تنها درمان برای این افراد یک رژیم فاقد گلوتن در تمام طول زندگی است که نتیجه ی آن در اکثریت قریب به اتفاق بیماران موجب بهبودی کاملا علائم و بازگشت بافت مخاط روده به حالت نرمال می گردد.

پزشکان چگونه بيماري سلياک را تشخيص می‌دهند؟

تشخيص بيماری سلياک ميتواند کار سختی باشد، زيرا بعضی از علائم اين بيماری مشابه با علائم بيماريهای ديگری از قبيلسندرم روده تحريک‌پذير و عدم تحمل لاکتوز ميباشد. متخصص گوارش شما ميتواند بيماری سلياک را با بررسی کامل سوابق  پزشکی و فاميلی شما، انجام معاينه فيزيکی و آزمايش‌های پزشکی، تشخيص بدهد. آزمايش‌هايی که براي اين منظور انجام ميشود ميتواند شامل آزمايش خون، آزمايش ژنتيک و نمونه‌برداری بيوپسی باشد.

سوابق پزشکی و فاميلی

متخصص گوارش، سؤالاتي در مورد سلامتي اعضاي خانواده و بخصوص وجود افرادی که سابقه ابتلا به بيماری سلياک را دارند، از شما می‌پرسد.

معاينه فيزيکی

اقداماتی که متخصص گوارش در جريان معاينه فيزيکی شما انجام می‌دهد، اغلب شامل موارد زير است:

  •  بررسی بدن شما از نظر وجود جوش‌ها يا علائم سوء تغذيه

مشکل سوء‌ تغذيه هنگامی پيش می‌آيد که بدن شما ويتامين، مواد معدنی و ساير عناصر مغذی مورد نياز برای سلامتی خود را به مقدار کافی دريافت نکند.

  •  با استفاده از گوشی پزشکی (استتوسکوپ) به صداهای شکم و دستگاه گوارش شما گوش می‌کند.
  •  ضربه‌های خفيفی روی شکم شما می‌زند تا درد، سفتی يا ورم احتمالی آن را بررسی کند.

 

در بعضی از بيماران، معاينه دندان‌ها می‌تواند اولين مرحله از فرايند تشخيص بيماری سلياک باشد. مشکلات مينای دندان، از قبيل لکه‌های سفيد، زرد يا قهوه‌ای که بر روی سطح دندان‌ها به وجود می‌آيد‌، از علائم بسيار شايع بيماری سلياک، به ويژه در کودکان می‌باشد.

پزشکان از چه آزمايش‌هايی برای تشخيص بيماری سلياک استفاده می‌کنند؟

آزمايش خون

آزمايش‌های ژنتيک

نمونه‌برداری (بيوپسی) از روده کوچک

نمونه‌برداری از پوست